"Người thầy đầu tiên" của Aitmatov:

Người thầy và ngọn hải đăng bất diệt

Cập nhật lúc 07:07, Thứ Năm, 17/11/2022 (GMT+7)
Gắn với mỗi vùng đất, với mỗi con người có những loài cây, có những loài hoa bình dị, mộc mạc nhưng rất đỗi thiêng liêng. Nó trở thành một phần không thể thiếu, một mảng kí ức vẹn nguyên đủ sức vượt qua sự băng hoại của thời gian. Những cây phong trên đồi cao nơi làng Kurkureu của đất nước Kyrgyzstan là một ví dụ điển hình cho điều đó. Nó không phải tự nhiên mà được bắt nguồn từ một con người bình dị nhưng tỏa ra ánh sáng riêng và rọi vào tâm hồn mỗi cô cậu học trò mãi mãi cả cuộc đời - thầy Đuysen.
 
 
Một hôm, thầy Đuysen mang về trường hai cây phong và nói với Altunai: "Hai cây phong này, thầy mang về cho em đây. Chúng ta sẽ cùng trồng. Và trong khi chúng lớn lên, ngày một thêm sức sống, em sẽ trưởng thành, em sẽ là một người tốt...". Đây là một trong những chi tiết đặc sắc, quan trọng của tác phẩm Người thầy đầu tiên của nhà văn Kyrgyzstan - Aitmatov. Câu chuyện khiến tôi rưng rưng xúc động và vấn vương mãi không thôi khi mỗi lần cầm lên trang sách. Từ thuở nhỏ, khi còn là một cậu bé học tiểu học, tôi đã từng đọc đoạn trích “Hai cây phong” trong tác phẩm này. Lúc đó, tôi đã vô cùng ấn tượng với hình tượng người thầy Đuysen cùng cô học trò Altunai. Cho đến khi tiếp cận toàn bộ tác phẩm, tôi càng thấm thía hơn về hình tượng cây phong, về người thầy giáo khiêm nhường, hiền hậu - Đuysen. Và cũng không hiểu từ bao giờ, Đuysen cũng đã trở thành người thầy của chính tôi, để lòng tôi luôn dậy lên cảm giác kính trọng, yêu mến khi nghĩ về thầy cô giáo của mình.
 
Aitmatov dẫn ta đến với đất nước Kyrgyzstan, kể cho chúng ta nghe một câu chuyện của đất nước Kyrgyzstan, một câu chuyện về làng Kurkureu nằm ven chân núi, nơi có những khe nước ào ào từ nhiều ngách đá đổ xuống, phía dưới làng là thảo nguyên Cadacxtan mênh mông... Câu chuyện xảy ra cách đây gần một trăm năm mà chúng ta thấy gần gũi như ở đất nước Việt Nam bởi sự tương đồng trong một giai đoạn lịch sử, trong tình cảm của con người với con người, trong đạo lý thầy trò. “Người thầy đầu tiên” là câu chuyện về một người lính phục viên - một đoàn viên Cômxômôn vào buổi đầu của Cách mạng Tháng Mười đã tình nguyện đến một vùng quê heo hút, hẻo lánh xứ núi đồi Trung Á để gieo lên những hạt mầm ánh sáng đầu tiên cho lớp trẻ. Những đứa trẻ thất học trong tăm tối của kiếp người bán du mục quanh năm chỉ biết quẩn quanh thôn bản của mình đã được khai sáng bằng một người thầy giáo chưa biết hết mặt chữ và giáo cụ chỉ có mỗi bức chân dung Lênin.
 
 Đoạn văn miêu tả hình ảnh hai cây phong đẹp như một bài thơ, như một khúc hát về một loài cây "có tiếng nói riêng và hẳn phải có một tâm hồn riêng, chan chứa những lời ca êm dịu". Bởi lẽ cây phong ấy đã gắn với cả một thời tươi đẹp: "Tuổi trẻ của tôi đã để lại nơi ấy, bên cạnh chúng như một mảnh vỡ của chiếc gương thần xanh...". Hình ảnh thời ấu thơ đã tạo thành không gian cổ tích rất riêng. Phải chăng, chính từ tình yêu và sự gắn bó với hai cây phong, đã làm cậu bé năm xưa lớn lên trở thành họa sĩ với mong muốn vẽ lại linh hồn nồng thắm của làng quê?
 
Tuổi thơ vui tươi gắn với bao tháng ngày hồn nhiên, thơ mộng bên hai cây phong ấy có thể khiến các cô, cậu bé quên đi người đã vun mầm, ấp ủ những niềm hi vọng, đem lại hạnh phúc tuổi thơ. Đó cũng là điều dễ cảm thông cũng như các em đôi khi không hiểu vì sao trường học được gọi là trường Đuysen. Nhưng có một điều có thể khẳng định rằng, hai cây phong của người chiến sĩ Hồng quân, đoàn viên thanh niên cộng sản Đuysen đã cùng trồng với em bé khốn khổ Altunai trong những ngày làng Kurkureu còn chìm đắm trong lạc hậu tối tăm và những hủ tục còn đè nặng trong đời sống dân làng những năm đầu sau Cách mạng Tháng Mười đã trở thành chứng nhân cho sự lớn khôn của bao thế hệ. Và thầy Đuysen, sau bao tháng ngày cần mẫn, miệt mài bên lớp học ấy vẫn ở lại với làng, để trở thành một ông lão đưa thư mẫn cán. Có lẽ, điều thôi thúc và níu giữ bước chân của người thầy giáo, người cộng sản đáng kính - Đuysen chính là ở niềm tin bất diệt, tin vào bao thế hệ học sinh như Altunai. Hai cây phong vì vậy đã trở thành biểu tượng, thành minh chứng cho sự hy sinh lặng thầm của những người cộng sản trẻ tuổi đã không ngại ngần cống hiến thời thanh xuân tươi đẹp cho quê hương, đất nước. Thầy Đuy-sen là hình tượng của người lính cách mạng thấm nhuần chủ nghĩa nhân văn, những người đã quên thân mình vì sự nghiệp chung, vì tương lai của đất nước. Thầy đã thức dậy những khao khát tiềm tàng trong học trò của mình, biết thắp lên niềm hy vọng ở tương lai. Ánh sáng mà thầy mang lại cũng chính là ngọn hải đăng rực sáng cho thế hệ trẻ ở đó thoát khỏi sự tăm tối của những định kiến cổ hủ, lạc hậu. 
 
Và câu chuyện đã có khúc vĩ thanh thật giàu ý nghĩa. Altunai trở thành Viện sĩ Viện Hàn lâm, tôi là một hoạ sĩ và bao học trò khác đã tìm thấy niềm vui trong cuộc đời vốn chật hẹp. Và thật đáng quý biết bao khi gặp lại hai cây phong, được sống lại thế giới tuổi thơ mơ mộng họ luôn nhớ tới và biết ơn lớp người đi trước, mở đường và gieo trồng những hạt giống, vun xới và thức tỉnh con người đứng lên. Đó là biểu hiện cao đẹp của chủ nghĩa nhân văn uống nước nhớ nguồn, ân nghĩa thuỷ chung cùng quá khứ, là lời tự nhắc mình không được lãng quên cội rễ, quê hương.
 
Khép lại trang sách nhưng những dư âm vẫn mãi ngân vang. Không chỉ là hai cây phong, là làng Kurkureu yên bình, thơ mộng, không chỉ thầy Đuysen mà ẩn sau đó là tình thầy trò cao đẹp, là sức sống dẻo dai, sự vươn lên mạnh mẽ của một lớp người tuổi trẻ trên đất nước Kyrgyzstan những năm hai mươi của thế kỉ trước. Và để rồi mỗi chúng ta đều nhận ra rằng: chỉ có ánh sáng của tri thức, của niềm tin, của tình yêu thương mới dẫn chúng ta tới xứ sở của thành công, hạnh phúc.
 
BÙI QUANG NGỌC
,